Krztusiec, nazywany również kokluszem, jest ostrą i wysoce zakaźną chorobą bakteryjną układu oddechowego wywoływaną przez Bordetella pertussis. Zachorować można w każdym wieku, jednak najcięższy przebieg i największe ryzyko powikłań dotyczą noworodków i niemowląt, które nie zdążyły jeszcze otrzymać pełnego cyklu szczepień. Jedynym źródłem zakażenia jest chory człowiek, a bakterie przenoszą się przede wszystkim drogą kropelkową. Krztusiec występuje na całym świecie i ma charakter cykliczny. Pomimo wieloletniego stosowania szczepień w ostatnich dekadach obserwuje się ponowny wzrost liczby zachorowań zarówno w krajach o wysokich dochodach, jak i w państwach dysponujących mniejszymi zasobami. Zjawisko to wiąże się między innymi z wygasaniem odporności po szczepieniu i przechorowaniu, niepełną realizacją programów szczepień, naturalną cyklicznością występowania choroby, zmianami biologicznymi Bordetella pertussis oraz zaburzeniami realizacji szczepień w okresie pandemii COVID-19 [1,2].

Rekordowa liczba zachorowań w Polsce

W 2024 roku w Polsce zarejestrowano 32 430 przypadków krztuśca, podczas gdy w 2023 roku zgłoszono 922 zachorowania. Oznacza to ponad 35-krotny wzrost liczby rozpoznanych przypadków i najwyższą liczbę zachorowań odnotowaną w Polsce od wielu dekad. Ponad 3 tys. chorych wymagało hospitalizacji [3]. Dane te pokazują, że krztusiec nie jest chorobą historyczną ani problemem dotyczącym wyłącznie dzieci. Chorują również młodzież, osoby dorosłe i seniorzy, u których zakażenie może przez długi czas pozostawać nierozpoznane. Sytuacja epidemiologiczna w Polsce wpisuje się w szerszy wzrost liczby zachorowań obserwowany w wielu regionach świata.

Krztusiec może przypominać zwykłe przeziębienie

Choroba rozwija się zazwyczaj etapami. W pierwszej fazie występują objawy przypominające infekcję wirusową:

• katar i kichanie,
• ból gardła,
• łzawienie lub zapalenie spojówek,
• stan podgorączkowy albo brak gorączki,
• początkowo suchy kaszel, nasilający się szczególnie w nocy.

Po jednym–dwóch tygodniach kaszel może stać się napadowy. Napady składają się z serii gwałtownych wydechów, po których chory próbuje zaczerpnąć powietrza. Mogą im towarzyszyć wymioty, odkrztuszanie śluzu, uczucie duszności i wyczerpania, a u najmłodszych dzieci także sinica i bezdech.

Charakterystyczny głośny, świszczący wdech, określany niekiedy jako „pianie”, nie występuje u każdego pacjenta. Może być nieobecny zwłaszcza u osób dorosłych oraz u bardzo małych niemowląt. Kaszel może utrzymywać się przez wiele tygodni, a okres stopniowego ustępowania objawów nawet przez kilka miesięcy.

Największe ryzyko dotyczy najmłodszych dzieci

U noworodków i niemowląt krztusiec może mieć ciężki, a nawet zagrażający życiu przebieg. Możliwe powikłania obejmują:

• bezdechy i niewydolność oddechową,
• zapalenie płuc,
• drgawki i inne powikłania neurologiczne,
• trudności w karmieniu i odwodnienie,
• konieczność hospitalizacji,
• konieczność zastosowania wentylacji mechanicznej.

Niemowlę może zostać zakażone przez rodziców, rodzeństwo, dziadków lub innych opiekunów. U osoby dorosłej będącej źródłem zakażenia może występować jedynie pozornie niegroźny, ale przedłużający się kaszel.

Szczepienie w ciąży – ochrona matki i dziecka

W Polsce szczepienie przeciw krztuścowi zaleca się w każdej ciąży, niezależnie od wcześniejszych szczepień kobiety. Podanie szczepionki umożliwia wytworzenie przeciwciał, które przechodzą przez łożysko i chronią dziecko w pierwszych miesiącach życia, zanim zdąży ono otrzymać własne dawki szczepionki [2,4].

Szczepienie Tdap zaleca się od ukończenia 27. do 36. tygodnia ciąży. W przypadku zwiększonego ryzyka porodu przedwczesnego może zostać wykonane po ukończeniu 20. tygodnia ciąży.

Szczepienie przeciw krztuścowi dla kobiet w ciąży jest bezpłatne. Nie jest wymagane skierowanie ani dodatkowe zaświadczenie. Szczepienie można zrealizować w poradni podstawowej opieki zdrowotnej po kwalifikacji lekarskiej.

Aktualny kalendarz szczepień dzieci i młodzieży

Zgodnie z Programem Szczepień Ochronnych na 2026 rok obowiązkowe szczepienia przeciw błonicy, tężcowi i krztuścowi wykonywane są u dzieci [4]:

• od ukończenia 6. tygodnia życia,
• w 4. miesiącu życia,
• w 6. miesiącu życia,
• w 16.–18. miesiącu życia,
• w 6. roku życia jako pierwsza dawka przypominająca,
• w 14. roku życia jako druga dawka przypominająca szczepionką Tdap.

W 19. roku życia w ramach szczepień obowiązkowych podawana jest szczepionka przeciw błonicy i tężcowi. Zamiast niej zaleca się zastosowanie szczepionki Tdap, zawierającej również składnik krztuścowy, jednak obecnie szczepionka ta jest w tej grupie odpłatna.

Dorośli również potrzebują dawek przypominających

Ani przechorowanie krztuśca, ani szczepienia wykonane w dzieciństwie nie zapewniają odporności na całe życie. Dlatego osobom dorosłym zaleca się przyjmowanie jednej dawki szczepionki Tdap co 10 lat [2,4].

Masowe szczepienia przeciw krztuścowi wprowadzono w Polsce w 1960 roku. Oznacza to, że osoby urodzone przed rozpoczęciem powszechnego programu szczepień mogły nie otrzymać pełnego szczepienia podstawowego w dzieciństwie. Nie należy jednak automatycznie przyjmować, że każda osoba urodzona przed 1959 rokiem na pewno nie była szczepiona, ponieważ indywidualna historia szczepień mogła się różnić. U seniorów warto zweryfikować dokumentację szczepień, a przy jej braku rozważyć uzupełnienie schematu zgodnie z aktualnymi zaleceniami [2,5]. Krztusiec występuje na całym świecie i łatwo szerzy się drogą kropelkową. Dane epidemiologiczne wskazują na istotne różnice w zapadalności pomiędzy krajami i regionami. Aktualne szczepienie warto więc rozważyć również u osób planujących podróże, szczególnie do miejsc o niższym poziomie wyszczepialności lub zwiększonej liczbie zachorowań [1,6].

Szczepienie jest szczególnie ważne dla:

• osób mających kontakt z noworodkami i niemowlętami,
• rodziców, dziadków i opiekunów małych dzieci,
• pracowników ochrony zdrowia,
• personelu żłobków, przedszkoli i szkół,
• osób starszych,
• pacjentów z przewlekłymi chorobami układu oddechowego i układu krążenia,
• osób z zaburzeniami odporności.

Dla większości osób dorosłych szczepionka Tdap jest odpłatna. Bezpłatne szczepienie przysługuje natomiast między innymi kobietom w ciąży oraz określonym grupom pacjentów przed lub po przeszczepieniu komórek krwiotwórczych, po przeszczepieniu narządu, a także osobom z anatomiczną lub czynnościową asplenią.

Szczepienie przeciw krztuścowi również w aptece

Osoby pełnoletnie mogą zaszczepić się przeciw krztuścowi również w uprawnionych aptekach, które posiadają odpowiednie warunki i umowę z Narodowym Funduszem Zdrowia.

Od 25 sierpnia 2025 roku NFZ finansuje wykonanie w aptece między innymi szczepienia skojarzonego przeciw błonicy, tężcowi i krztuścowi. Od 1 lutego 2026 roku katalog świadczeń dostępnych w aptekach rozszerzono również o szczepienie czteroskładnikowe przeciw błonicy, tężcowi, krztuścowi i poliomyelitis [7,8]. Należy odróżnić finansowanie samego świadczenia szczepienia od finansowania preparatu. Koszt kwalifikacji farmaceutycznej oraz podania szczepionki w aptece pokrywa NFZ. Poziom odpłatności za samą szczepionkę zależy natomiast od wieku pacjenta, wskazań medycznych oraz aktualnych zasad refundacji. Nie każda szczepionka dostępna do podania w aptece jest więc bezpłatna dla każdego pacjenta. Rozszerzenie katalogu szczepień wykonywanych w aptekach wzmacnia rolę farmaceutów w profilaktyce chorób zakaźnych i ułatwia osobom dorosłym dostęp do szczepień przypominających.

Kiedy należy podejrzewać krztusiec?

Konsultacji lekarskiej wymaga szczególnie kaszel, który:

• trwa dłużej niż dwa–trzy tygodnie,
• występuje w gwałtownych napadach,
• nasila się w nocy,
• kończy się wymiotami lub trudnością w nabraniu powietrza,
• przebiega bez wysokiej gorączki,
• występuje u kilku członków rodziny,
• pojawił się po kontakcie z osobą z potwierdzonym krztuścem.

Metoda diagnostyczna zależy od czasu trwania objawów oraz wieku chorego. We wcześniejszej fazie zakażenia wykorzystuje się przede wszystkim badanie metodą PCR i hodowlę materiału pobranego z nosogardła. Przy dłużej trwającym kaszlu u młodzieży i osób dorosłych pomocne mogą być badania serologiczne.

Podejrzenie lub rozpoznanie krztuśca podlega zgłoszeniu właściwym organom Państwowej Inspekcji Sanitarnej.

Antybiotyk ogranicza zakaźność, ale nie zawsze usuwa kaszel

Antybiotykoterapia przynosi największe korzyści, gdy zostanie rozpoczęta we wczesnej fazie zakażenia. Po rozwinięciu napadowego kaszlu może już nie skrócić istotnie czasu utrzymywania się objawów, ale ogranicza zakaźność chorego i ryzyko przeniesienia bakterii na osoby z jego otoczenia. O zastosowaniu leczenia lub profilaktyki po kontakcie z chorym powinien decydować lekarz. Nie należy samodzielnie stosować antybiotyków ani opierać leczenia na schematach znalezionych w internecie. Wybór preparatu i dawkowania zależy między innymi od wieku, masy ciała, ciąży, chorób współistniejących, stosowanych leków i możliwych przeciwwskazań.

Rola farmaceuty

Apteka jest często pierwszym miejscem, do którego zgłasza się pacjent z przedłużającym się kaszlem. Farmaceuta może pomóc w rozpoznaniu sytuacji wymagającej diagnostyki, skierować pacjenta do lekarza oraz przekazać informacje dotyczące profilaktyki i szczepień.

Podczas wywiadu warto zapytać:

• jak długo trwa kaszel,
• czy kaszel ma charakter napadowy,
• czy nasila się w nocy,
• czy prowadzi do wymiotów, sinicy lub duszności,
• czy w otoczeniu pacjenta znajduje się kobieta w ciąży, noworodek lub niemowlę,
• czy pacjent miał kontakt z osobą chorującą na krztusiec,
• kiedy pacjent otrzymał ostatnią dawkę szczepionki przeciw krztuścowi.

Szczególnej czujności wymagają osoby, które wielokrotnie kupują preparaty przeciwkaszlowe, mimo że objawy utrzymują się od kilku tygodni.

Farmaceuta powinien również wyjaśnić, że preparaty dostępne bez recepty mogą jedynie czasowo łagodzić niektóre objawy. Nie eliminują bakterii, nie skracają okresu zakaźności i nie zastępują właściwej diagnostyki. Apteka jest także dogodnym miejscem do identyfikowania osób, które nie przyjęły zalecanych dawek przypominających. Farmaceuta może zweryfikować historię szczepień pacjenta, wyjaśnić zasady wygasania odporności oraz – w przypadku posiadania odpowiednich uprawnień i spełnienia wymogów organizacyjnych – zakwalifikować osobę dorosłą do szczepienia i podać szczepionkę.

Objawy alarmowe wymagają natychmiastowej pomocy

Pilnej oceny medycznej wymagają:

• bezdech lub sinica,
• znaczne trudności w oddychaniu,
• utrata przytomności,
• drgawki,
• problemy z karmieniem niemowlęcia,
• objawy odwodnienia,
• gwałtowne pogorszenie stanu chorego.

W przypadku niemowlęcia z bezdechem, sinicą lub zaburzeniami oddychania należy natychmiast wezwać zespół ratownictwa medycznego.

Profilaktyka pozostaje najskuteczniejszą ochroną

Krztusiec nadal stanowi istotne zagrożenie dla zdrowia publicznego. Rekordowa liczba zachorowań odnotowana w Polsce w 2024 roku pokazała, jak szybko choroba może ponownie rozprzestrzenić się w populacji. Najskuteczniejszą ochronę zapewniają terminowe szczepienia dzieci, szczepienie kobiet w każdej ciąży oraz regularne dawki przypominające u osób dorosłych.

Farmaceuci mogą odegrać kluczową rolę w identyfikowaniu pacjentów z przewlekłym lub napadowym kaszlem, kierowaniu ich do diagnostyki, edukowaniu na temat wygasania odporności oraz zwiększaniu dostępności szczepień. W przypadku krztuśca właściwie przeprowadzony wywiad w aptece może ochronić nie tylko pojedynczego pacjenta, lecz również noworodka, niemowlę lub inną osobę narażoną na ciężki przebieg zakażenia.

mgr farm. Agata Siwińska
dr hab. n. med. i n. o zdr. Piotr Merks

Piśmiennictwo

1. Wang S, Zhang S, Liu J. Resurgence of pertussis: epidemiological trends, contributing factors, challenges, and recommendations for vaccination and surveillance. Hum Vaccin Immunother. 2025;21(1):2513729. doi:10.1080/21645515.2025.2513729.
2. Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH – Państwowy Instytut Badawczy. Szczepionka przeciw krztuścowi. Szczepienia.Info. Dostęp: 20.07.2026.
3. Państwowa Inspekcja Sanitarna. Krztusiec – dane epidemiologiczne za 2024 rok: 32 430 zgłoszonych przypadków w Polsce. Dostęp: 20.07.2026.
4. Główny Inspektor Sanitarny. Komunikat z dnia 31 października 2025 r. w sprawie Programu Szczepień Ochronnych na rok 2026. Dz. Urz. Min. Zdrow. 2025, poz. 85.
5. Augustynowicz E, Paradowska-Stankiewicz I. Jaka jest aktualna sytuacja epidemiologiczna krztuśca w Polsce? Medycyna Praktyczna – Szczepienia. 2018. Dostęp: 20.07.2026.
6. World Health Organization. Pertussis reported cases and incidence. WHO Immunization Data Portal. Dostęp: 20.07.2026.
7. Narodowy Fundusz Zdrowia. Od 25 sierpnia 2025 roku więcej szczepień w aptekach. Za podanie szczepionki zapłaci NFZ. 26.08.2025. Dostęp: 21.07.2026.
8. Narodowy Fundusz Zdrowia. Szczepienia w aptece 2026 – pełna lista szczepień dla dorosłych finansowanych przez NFZ. 05.02.2026. Dostęp: 21.07.2026.